Eski Türk Boyları ve Devletleri – Yerleşim Yerleri ve Önemleri

Tarih sahnesine Orta Asya’da çıkan Türkler, milletler için kısa sayılabilecek bir sürede dünyanın neredeyse her tarafına göç ettiler. Gittikleri coğrafyalarda değişik kültürlerle, dinlerle tanışan; onları etkileyen yada etkilenen Türkler iki yüze yakın devlet kurdular. Bunların bazıları zamanının süper gücü olmayı başardı.

Tarihçilerin, gittikleri her yerde devlet kurmaları sebebiyle seyyar devlet lakabı verdikleri atalarımızı ne kadar tanıyoruz? Bu yazımızda çok bilinmeyen ama gerek dünya tarihine gerekse de Türk tarihine etki etmiş bazı önemli Türk Devletlerini ve Boylarını size aktarmaya çalıştık.

1. Oğuzlar

Oğuz, kelime anlamı bakımından topluluk, kalabalık, kavim gibi anlamlar taşır. Gerçekten de en kalabalık Türk kavmi Oğuzlar’dır. Osmanlı Devletini kuran Kayı, Selçuklu Devletini kuran Kınık, türkülerde adı geçen Avşar hep Oğuz Boyları’dır. Anadolu’da birçok köy, belde, mahalle isminde Oğuz Boylarının isimleri geçer.

Tarihe en çok etki etmiş olan Türk boyu Oğuzlar’dır. Oğuzlar’ın, Oğuz Han‘ın altı oğlu ve yirmi dört torunundan türediği düşünülmektedir. Ayrıca Oğuz Han’ın, Asya Hun Devletinin ikinci hükümdarı Mete Han olduğu düşünülmektedir. Asya Hun Devleti, tarihte bilinen ilk Türk Devletidir. Kurucusu Teoman’dır. Teoman’dan sonra da Türkler’in ilk kahramanı sayılan Metehan başa  geçmiştir. Başka bir görüşe göre de Oğuznameler’de geçen olağanüstü ögeler, Oğuz Han’ın Türk Kavmi’ne indirilmiş bir peygamber olabileceğini iddia eder.

Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devletini kuran boy Oğuzlar’dır. Bugün Türkiye’de yaşayanlarında büyük kısmının Oğuz boyuna mensup olduğu düşünülmektedir. Ayrıca Azerbaycan’ın da çoğunluğu Oğuz Türkleridir. Oğuzların Müslüman olanlarına Türk veya Türkmen, Hristiyan olanlarına Uz denilmektedir. Hristiyan olan Uzlar, bugün Avrupa’da Romanya ve Moldova’da asimile olmadan Türk kültürünü koruyarak yaşamaktadır.

2. Hunlar

Asya Hun İmparatorluğu Bayrağı

Türklerin bilinen ilk devletini kuran Hunlar’dır. Asya Hun Devleti milattan önce üçüncü yüzyılda Teoman önderliğinde kurulmuştur. Ardından gelecek olan Metehan, tarihte ilk defa bütün Türkleri tek bir bayrak altında toplamayı başaracaktır. Ancak Hunlar’ın dünya tarihini değiştirecek asıl önemli olayı kavimler göçü’dür.

Kavimler göçüyle Avrupa’ya yerleşen Hunlar, bugünkü Macarlar‘dır ve Macaristan’da yaşarlar. Atilla‘yı ataları olarak kabul ederler. Zaten Macaristan diye Türkçe’ye çevrilen devletin gerçek ismi: Hungary’dir. Hunlar, Hristiyanlıkla birlikte Türklük özelliklerini büyük oranda yitirmişlerdir. Yine de Türkoloji alanında en önemli çalışmalar Macaristan’da olmaktadır.

3. Avarlar

Önce Orta Asya’da sonra da Avrupa’da büyük birer devlet kurmuş olan Avarlar yada diğer ismiyle Juan Juanlar, 16 büyük Türk Devletinden biridir. 16 büyük Türk Devleti aslında üzerinde anlaşmaya varılmamış bir kavramdır. Ayrıca Avarlar, Bayan Han zamanında -Sasaniler ile birlikte-İstanbul’u ilk defa kuşatan Türk Devletidir. Üzengiyi icat eden Türkler’in bunu Avrupa’ya ilk defa taşıması Avarlar ile olmuştur.

4. Bulgarlar

Yine İstanbul’u kuşatan bir başka Türk Devleti Bulgarlardır. Bulgarlar; İtil Bulgarları ve Tuna Bulgarları olarak ikiye bölünmüştür. İtil Bulgarları Müslüman’dır ve bugün Rusya içerinde özerk bir federe devlet olan Başkurdistan’da yaşamaktadırlar. Tuna Bulgarları ise Hristiyanlığı seçmişlerdir. Zamanla asimile olup Slavlaşmışlar’dır. Bugün Bulgaristan’ın kurucu unsurlarıdır.

5. Sibirler

Sibirya’ya ismini veren Türk Boyu Sibirler’dir. Türkler Orta Asya’dan göç ettiklerinde dünyanın dört bir tarafına yayıldılar. Sibir Türkleri’de kuzeye doğru gitti. Zaten Sibir’in anlamı da yoldan sapan, yoldan çıkan demektir.

6. Kıpçaklar (Kumanlar)

Kıpçak kelimesi sarımtrak, sarı saçlı, öfkeli manalarına gelir. Renkli gözleri, uzun boyları, sarı saçları ve beyaz tenleriyle Türk Boylarının arasında dikkat çekici fiziksel özelliklere sahiptirler. Kıpçaklar Orta Asya’dan göçtüklerinde Karadeniz’in kuzeyine yerleştiler. Bu yüzden Karadeniz’in kuzeyine bir zamanlar Dest-i Kıpçak denirdi. Çok iyi savaşçı olan Kıpçaklar, Mısır’da Eyyübi ve Memlük ordularında da görev yapmışlardır. Ülkemizde sayıları çok az olmakla birlikte son yüzyıla kadar Artvin’in Şavşat ilçesinde Kıpçak Boyu özelliklerini gösteren Türklere sıkça rastlanmaktaydı. Lakin Karadeniz’in sürekli göç veren bir yer olması nedeniyle Anadolu’da dağınık halde bulunmaktadırlar. Bundan hariç Başkurdistan’da ve Dest-i Kıpçak’ta da yaşarlar.

Kıpçakların bir kısmı da Memluk Devletinin kurulmasına öncülük etmiştir.

7. Memlukler – Devlet-i Türkiyye

Memlukler, Mısır’da kurulan bir Türk Devletidir. Kuruluşunda Kıpçak Boyu etkili olmuştur. Memluk; köle demektir. Eyyübi Devleti içinde köle statüsüyle binlerce Kıpçak Türkü ücretli askerlik yapmaktadır. Sonra bu köleler iktidarı ele geçirir ve köleler devleti manasında Memluk Devletini kurar. Memlukler tarihte ilk defa Türkiyye adını da resmi olarak kullanmışlardır.

Memlukler’in bir başka önemi ise Hz. Davut’un düşmanı Calut’u yendiği yer olan Ayn-ı Calut’ta Moğollarla yapılan savaşı kazanmalarıdır. Çekirge sürüsü gibi durdurulamayan Moğollar’ın ilk defa büyük bir yenilgi alıp, ordusunun imha edilmesi İslam dünyasında büyük bir sevinç ve Memluklere de prestij kazandırmıştır. Memlukler’i yıkacak olan hükümdar ise bu olaydan 250 yıl kadar sonra Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Selim olacaktır.

8. Hazarlar – Karay Türkleri

Hazarlar, Museviliği din olarak seçen tek Türk Boyu’dur. Karay, Karaçay veya Karain adıyla anılırlar. Bugün Polonya’da Musevi olarak yaşamlarını sürdürmektedirler. Nazi Almanya’sının katlettiği Yahudilerin birçoğu da Hazar Türkü’dür. Hazarlar tarihte farklı dinlere karşı yürüttükleri hoşgörü politikasıyla tanınırlar. Üç semavi dinin insanları, Hazar ülkesinde beraberce barış içinde yaşayabilmiştir.

9. Uygurlar

Göktürkler’den sonra büyük bir devlet ve medeniyet kuran Uygurlar, Türkler’de yerleşik hayata geçen ilk kavimdir. Maniheizm dinini benimsemişlerdir. Göçebe hayattan çıkmaları, savaşçılık özelliklerini kaybetmelerine sebep olmuştur. Orta Asya’dan göç etmeyen Uygurlar, Çin’in hakimiyeti altına girmişlerdir. Bugün hala Çin’de azınlık ve birçok haklardan mahrum olarak yaşamaktadırlar.

10. Peçenekler

Avrupa’ya göç eden bir başka Türk Boyu’da Peçenekler’dir. Peçenekler Oğuz Boylarından biridir. Lakin tarihsel önemi olan bir boydur. Peçenek Boyu tarihte bir devlet kuramamışsa da kulaklarımız Peçenek adına aşinadır. Bu aşinalığın sebebi hem Anadolu’daki birçok köy, belde, mahalle adında hem de Türkler’in kaderini değiştiren Malazgirt Zaferi’nde Peçenek ismini duymamızdan kaynaklanır.

Peçenekler, Orta Asya’dan göç edip Avrupa’ya geldiklerinde Balkanlar’a yerleşip Hristiyan oldular. Sonra da Bizans İmparatorluğunda paralı askerlik yapmaya başladılar. Bizans, Peçenekler’i Anadolu’nun içerisinde asayişi sağlasınlar diye küçük birlikler halinde dağıttı. Bugün Anadolu’da her tarafta karşımıza çıkan Peçenek Köyleri, henüz daha Anadolu’nun kapıları Türklere açılmadan, bizzat Bizans tarafından yerleştirilen Peçenek Türkler’inden kalmadır. Malazgirt Savaşında Peçenek ve Uz Boylarından paralı askerler, -tamamı olmamakla birlikte- savaştan önceki gün taraf değiştirerek Alparslan’ın ordusuna geçiş yapmışlardır.

Anadolu’da kalan Peçenekler zaman içinde Hristiyanlıktan, Müslümanlığa geçmişlerdir. Avrupa’da Hristiyan olarak yaşayanlar asimile olmuşlardır.

11. Avşar veya Afşarlar

Bir başka önemli Oğuz Boyu’da Avşarlar’dır. 1071’de Selçuklu Devleti’nin Bizans’ın 200.000 kişilik ordusunu imha ettiği zaferden sonra Anadolu’nun kapıları Türklere açılmıştır. Bu tarihten sonra Anadolu’ya geçen Türk Boylarından biri de Avşarlar’dır. Bugün Anadolu’da en çok duyulan köy isimlerinden biri de Avşar’dır. Anadolu’nun Türkleşmesinde faydası çok olan büyük bir boydur. Osmanlı Devletinin Avşarları yerleşik hayata geçirmeye çalışması neredeyse iki yüzyıl sürmüştür. Avşar Boyu buna karşı direnmiş ve güzel bir Türküyü günümüze miras bırakmışlardır: Avşar Ellerini

Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden eller bizimdir
Arap atlar yakın eyler ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir

Belimizde kılıcımız kirmani
Taşı deler mızrağımın temreni
Hakkımızda devlet vermiş Fermanı
Ferman padişahın dağlar bizimdir

Dadaloğlum yarın kavga kurulur
Öter tüfek davlumbazlar vurulur
Nice koç yiğitler yere serilir
Ölen ölür kalan sağlar bizimdir

12. Akhunlar(Eftalitler) – Kalaç Türkleri

Orta Asya’da, İpek yolu üzerinde bir devlet kuran Akhunlar; Sasani ve Göktürkler’in ortak saldırıları üzerine yıkılmışlardır. Akhunlar bugün Afganistan’da yaşarlar ve Kalaç Türkleri diye bilinir.

13. Kırgızlar

Kırgızlar bugün hala Orta Asya’da, Kırgızistan’da yaşarlar. Orta Asya’da egemen olan en son büyük Türk Devletini kurmuşlardır. Moğol hükümdarı Cengiz Han’a ilk itaat eden Türk Boyu’dur. Kırgız destanı olan Manas, dünyanın en uzun destanıdır.

Kırgız adının nereden geldiğine dair Kırk Kız Efsanesi Nedir? – Kırgızların Adı Nereden Geliyor? adlı yazımızı okuyabilirsiniz.

Bugün Türkiye’de Van-Erciş-Ulupamir Köyü’nde Kırgızlar yaşamaktadır. Burada genellikle köy korucusu olarak yaşayan Kırgızlar’ın ilginç hikayesi için de Türk Ordusunda Kırgız Askerler – Ulupamir Köyü’nün Hikayesi adlı yazımızı okuyabilirsiniz.

14. Karluklar – Türgişler

Karluk Boyu, Tanrı Dağları ve Altay civarında uçsuz Kazakistan bozkırlarında yaşıyordu. Orta Asya’da Türgişler adında büyük bir devlet kurdular. Türgişler, İslamiyetin Orta Asya’da yayılmasına uzun bir süre engel olan Türk Devleti’dir. Lakin tarihin bir cilvesi yine tarihte toplu olarak Müslüman olan ilk Türk Boyu’da Karluklar’dır. Karluklar, Karahanlı Devletinin kuruluşunda etkili olmuşlardır. Karahanlı Devleti’de tarihte Müslümanlığı seçen ilk Türk Devleti olacaktır.

15. Gazneliler

Gazneliler, kurdukları devletin ismini mensup oldukları boyun isminden değil, yaşadıkları yerin, yani Gazne şehrinin isminden almıştır. Hangi Türk Boyu’nun kurduğu hakkında net bir fikir yoktur. Gazneliler, özellikle çağdaşı Karahanlılar ile birlikte Asya’da bir süper güç oluşturmuşlardır. Hindistan’a yaptıkları seferler ile Müslümanlığı yaymışlar, bu sayede bugünkü Pakistan, Afganistan gibi Asya’nın uzak köşelerindeki Müslüman Devletlerin temelini atmışlardır.

Büyük Selçuklu Devleti, Gazneliler’in önemli bir komutanı olan Selçuk Bey’in torunları tarafından, Gazneliler’e isyan edilerek kurulacaktır. Gazneliler tarihteki 16 büyük Türk Devletinden biri sayılır.

16. Babürler

Hindistan’da Gazneliler’in yıkılması üzerine Babür Şah tarafından yeni bir Türk Devleti kurulur. Kurucusunun ismini alan Babür Devletinin de hangi Türk Boyu tarafından kurulduğu hakkında kesin bir bilgi yoktur. Babür Devletinin dünyaya bıraktığı en önemli eser ise şüphesiz dünyanın yedi harikasından biri sayılan Tac Mahal’dir.

Tac Mahal, Babür Hükümdarı Şah Cihan tarafından ölen eşi Mümtaz Mahal’in hatırasına yaptırılmıştır. Tac Mahal’in yapımında Osmanlı Devletinden Mimar Sinan’ın talebeleri de çalışmıştır.

17. Diğerleri – Sabar, Çiğil…

Türkler bilinen 40 boydan oluşur. Mesela bugün Konya’da Aşağı Çiğil ve Yukarı Çiğil adında iki kasaba vardır. Bu kasabaları kuran ve hala yaşayan insanların Çiğil Türklerinden olduğu düşünülmektedir. Sabar Türkleri de Bizans kaynaklarında geçmekte ve zamanında teknolojik olarak üstün bir devlet kurduklarından bahsetmektedir.

Son söz olarak;

Anadolu, her boydan Türk’ün karışıp beraber yaşadığı bir yerdir.

    1. Neriman 2 Şubat 2020

    Bir Yorum Yap